Þann 20. apríl 1950, að loknu löngu og ströngu byggingarferli var Þjóðleikhús Íslendinga loks vígt við hátíðlega athöfn.
 

Forljóð við vígslu Þjóðleikhúss var flutt af Tómasi Guðmundssyni ljóðskáldi.

Forljóð við vígslu Þjóðleikhússins, 20. apríl 1950
e. Tómas Guðmundsson
 
Að ljósum morgni, er hljóður gengur hjá
og heilsar ungri þjóð í vorsins nafni,
er Ísland risið hátt af svölum sjá.
Það siglir hvítum jöklum dægrin blá,
með sólskinshaf og sumar fyrir stafni.
Og eins og hjúpi horfin dýrðarsýn
í helgum ljóma kornung jörðin skín.
Hún gengur fram og fyllir sviðið auða
þeim fögnuði, sem rís gegn harmi og dauða.
 
Því skal hér einnig vorið koma við.
Hér vígir Ísland fyrsta sumardegi
þá ungu list, sem eftir stundarbið
fer eldi logans helga um þetta svið,
og lifa mun, þótt menn og stefnur deyi.
Og vit að sá, er fyrstur hingað fer,
í fylgd með gömlu vori kominn er.
Því það er tvítugt skáld og skólapiltur,
sem skal hér fyrstur allra verða hylltur.
 
Já, Indriði hér stígur morgunmild
þín minning fram. Hér leiztu skyggnum augum
þá skjaldborg rísa um lands þíns list og snilld,
sem löngum þótti draumsýn einni skyld.
En þér brann ævilangt sú trú í taugum,
að þjóð sem hafnar heimsins list, er dæmd,
til hels, og þagnar, dæmd frá tign og sæmd.
Og víl og beyg þú lýstir lands þíns fjendur
og lýstir hvoru tveggja stríði á hendur.
 
Og sjá, hér munt þú koma enn í kvöld.
Þú kveður nýja þjóð til endurfundar
við týnda bernsku. Bak við þessi tjöld
vor bíður gleymd og löngu horfin öld,
sem fram á sviðið stígur innan stundar.
Og hér munum vér kynnast þeirri þjóð,
er þúsund ár sem barn við klettinn stóð,
en nöktum lófa lauk upp stórum fjöllum
og land sitt byggði álfaþjóð og tröllum.
 
Og það er nýársnótt. - Við bleikan ís
og nakta jökla kristallselfur syngja,
sem tunglskinsljóðum vekja vætt og dís.
Öll veröldin af hvítum svefni rís
og opnum hólum álfaklukkur hringja,
svo loftið skelfur. Landið allt í nótt
er leiksvið, skipað annarlegri drótt,
sem lýtur þeirri list, er snauðum börnum
fær lyklavald að jörð og himinstjörnum.
 
Og hér fékk þjóðin borgið sinni sál.
Hér sveigði hún sín sköp til undirgefni
við kynslóðanna draum og bar á bál
hvern beiskan harm, nam allra vætta mál
og sótti þúsund ljóð og yrkisefni
í álfur, sem hún örlát djásnum hlóð.
Og aldrei hefur snauð og hlekkjuð þjóð
reist skáldskap sínum hærri himinborgir,
né helgað dýpri skynjun þyngri sorgir.
 
En tjaldið fellur. Senn er skipt um svið.
Sú sveit er kvödd, sem rakti álfaslóðir.
Því fólkið hefur numið nýjan sið,
og nýja trú. Þó ber svo ennþá við,
að hamraborgir hýsa lönd og þjóðir.
En það er listin ein, sem á þess vald
að opna bjargið, draga frá það tjald,
sem steindu myrkri menn og þjóðir skilur
og mennskri vitund skáldskap lífsins dylur.
 
Og bergið opnast. Undrið hefur gerzt.
Frá ógn og hruni skynjun vor er snúin
til liðs við allt, sem valdi dauðans verzt:
Í voru hjarta sigrar eða ferst
sú veröld guðs, sem oss var öllum búin.
Og þá, ef mannsins andi er orðinn skyggn,
öll ástúð lífsins, fegurð þess og tign,
skal rísa upp í hjarta hans og segja:
Sjá, hér er ég - og neita því að deyja!
 
Svo mótar listin vilja vorn og ráð,
og vel sé oss hvern dag, sem markið hækkar.
Því hér skal engum æðsta sigri náð:
Hvert afrek vort skal tákna nýja dáð.
Og það er sóknin sjálf, sem manninn stækkar.
En hafi Ísland hitt á óskastund
skal hingað sótt sú trú og fórnarlund,
sem menning vorri verður helgur andi.
Svo vaki drottins ást á þjóð og landi.

Úr ræðum við vígsluathöfnina:

Mörg fögur og fleyg orð féllu um tilurð og framtíð Þjóðleikhússins við vígslu þess þann 20. apríl 1950. Ræðumenn við vígsluathöfnina voru Vilhjálmur Þ. Gíslason, formaður Þjóðleikhúsráðs, Hörður Bjarnason skipulagsstjóri, Björn Ólafsson, menntamálaráðherra, og Guðlaugur Rósinkranz þjóðleikhússtjóri.

Hér eru nokkur valin brot úr ræðum þeirra:

Vilhjálmur Þ. Gíslason, formaður Þjóðleikhúsráðs sagði m.a.:

,,Þegar við komum saman á leiksýningu hér í fyrsta sinn, er sú spurning efst á baugi, hverjar eru þær hugsjónir og hver eru þau verðmæti, sem réttlæti það eða geri það nauðsynlegt, að þetta Þjóðleikhús sé til og fái að starfa af alefli?

Hugsjónin er sú, að íslenzk menning á grundvelli íslenzkrar tungu lifi í landinu sínum sérkennilega og sjálfstæða þroska en í lifandi tengslum við umheiminn. Þess vegna á Þjóðleikhúsið að verða musteri íslenzkrar tungu í bundnu og óbundnu máli. Það á að verða leikvangur tómstundanna og vígvöllur hugsjóna og gagnrýni, þar sem menn rísa þó heilir og sáttir að morgni eftir bardaga kvöldsins.

Verðmæti Þjóðleikhússins eru verðmæti fegurðar og gleði, en án þeirra er fátækt jafnvel hið ríkmannlegasta líf. Af því að baráttan fyrir Þjóðleikhúsinu var hörð hugsjónabarátta, er okkur tamt að tala um menningu og alvarleg mál leikhússins. En því skyldu menn ekki einnig minnast þess, að þeir koma fyrst og fremst í leikhúsið til að skemmta sér, una sér vel og vera glaðir. Góð gleði er einnig góð menning. Öllum er þörf á dægradvöl. Þjóðfélagið og einstaklingar þurfa að geta losað sig við áhyggjur, ólund og þrætur og hafið sig yfir hversdag þeirra. Við mættum gjarnan eiga meira af einlægni alvörunnar, þegar hennar er þörf, og meira af hispursleysi hreinnar og léttrar gleði þess á milli. Það er einmitt ekki sízt í erfiðleikum eins og nú, að menn þurfa þessa glöðu trú á lífið."

 
Hörður Bjarnason, skipulagsstjóri sagði m.a.:

,,Faðir leikhúshugmyndarinnar var Sigurður Guðmundsson listmálari, en hann lézt árið 1874, eftir m.a. að hafa barizt fyrir því, að komið yrði upp í Reykjavík samkomuhúsi með leiksviði.

Undir handarjaðri Sigurðar var skólapilturinn Indriði Einarsson, sem á unga aldri tók upp baráttu brautryðjandans, gagntekinn sömu hugsjón, og barðist fyrir henni til hinztu stundar. Tvítugur að aldri semur Indriði Nýársnóttina árið 1871. Honum til heiðurs verður þetta fyrsta leikrit hans sýnt á sviði hér í kvöld, við opnun og vígslu Þjóðleikhússins, hjartfólgnasta áhugamáli höfundarins, er hann öðru fremur helgaði lífsstarf sitt."

 Björn Ólafsson, menntamálaráðherra sagði m.a.:

,,Ég veiti viðtöku þessu húsi og afhendi þjóðinni það til eignar með þeirri ósk, að hér megi hún skoða sjálfa sig í skuggsjá listarinnar - og að hér megi jafnan loga sá helgi eldur menningar og mannvits, sem hverju þjóðfélagi er nauðsyn til sannra framfara."

Guðlaugur Rósinkranz, þjóðleikhússtjóri sagði m.a.:

,,Tengslin milli Þjóðleikhússins og Leikfélags Reykjavíkur, þar sem brautryðjendurnir hafa löngum starfað, mun öllum ljós, er þeir líta í leikskrána. Nöfnin þar eru kunn úr gömlu Iðnó. Þá er það táknrænt um þessi tengsl, að fyrsta leikritið, sem hér verður sýnt, er eftir Indriða Einarsson, sem löngum var lífið og sálin í Leikfélagi Reykjavíkur, en jafnframt hinn raunverulegi faðir Þjóðleikhússins. Dóttursonur hans og sonur hins glæsilega leikara, Jens B. Waage, er leikstjóri, en dóttir einnar dáðustu leikkonunnar, Stefaníu Guðmundsdóttur, leikur aðalhlutverkið. -Leikfélagi Reykjavíkur sé þökk."

 Hann sagði ennfremur:
,,Til þess að undirstrika þá nauðsyn, sem ég tel að sé á því, að leikhús sé ætíð óháð og frjáls stofnun, vildi ég mega gera að mínum orðum, það sem forsætisráðherra Norðmanna mælti á fimmtugsafmæli norska þjóðleikhússins. Hann sagði: ,,Þegar íhaldssöm ríkisstjórn situr að völdum, á leikhúsið að vera róttækt. Sitji aftur á móti róttæk ríkisstjórn á valdastóli, ber leikhúsinu að vera íhaldssamt."

 
,,Þessi stefna er að sjálfsögðu ekki vænleg til þess að skapa kyrrð um leikhúsið. En eftir því sækist ekkert leikhús. Afskiptaleysi um Þjóðleikhúsið og lognmolla í kringum það væri það hættulegasta sem fyrir það gæti komið. En hins vegar vænti ég, að þeir stormar, sem kunna að gnauða um þessa hamrahöll, verði vaktir af velvild til stofnunarinnar, að gagnrýnin verði byggð á rökum, flutt af drengskap, og góðvild og í þeim tilgangi einum að efla hana og bæta."