Af hverju kyrrmyndir?

Nokkur dæmi um það sem vinna með kyrrmyndir getur áorkað, þegar vel tekst til:

• Nemendur þroska með sér tilfinningu fyrir eigin líkama og beitingu hans.
• Nemendur sem ekki hafa sterka máltilfinningu og/eða eiga bágt með að tjá sig með orðum, fá tækifæri til að nálgast viðfangsefni á nýjum forsendum. Sýna í stað þess að segja frá.
• Með því að búa til kyrrmynd af atburði, tilfinningu og/eða fólki, er opnað fyrir nýja sýn, á viðfangsefnið.

Og síðast -en ekki síst:

• Nemendur öðlast skilning á táknrænni merkingu líkamsbeitingar og möguleikunum sem felast í líkamstjáningu án orða. -Og þar með mikilvægum þætti í tungumáli leikhússins!

Hvort sem tilgangurinn er að dýpka skilning á einhverju viðfangsefni (til dæmis í þemavinnu) eða verið er að vinna að  leiksýningu um ákveðið efni, geta kyrrmyndir verið góður kostur til að byrja að snerta á viðfangsefninu. Kyrrmyndavinna án skýrra markmiða og tengingar við viðfangsefnið er þó lítils virði. Þetta þarf sá sem leiðir að hafa á hreinu, og miðla til þátttakenda á skiljanlegan hátt. Meira um það hér á eftir.

Aðferðin

Þegar unnið er með kyrrmyndir, eða stillimyndir, er ágætt að kynna þær þannig fyrir nemendum að markmiðið sé að búa til ljósmynd af aðstæðum, viðburði eða ákveðnum persónum. Einnig mætti tala um ,,myndastyttur" eða vaxmyndir á vaxmyndasafni, en athugið að það er líka verið að vinna með huglæga hluti, s.s. tilfinningar og hugtök  -ekki bara persónur!

Upphitun:

• Það er gráupplagt að nota gamla góða 1-2-3-4-5-dimmalimm, sem hluta af upphitun fyrir fyrsta tímann þar sem unnið er með kyrrmyndir!
• Allir leikir sem ganga út á að hreyfa/frjósa eru góðir. Finndu upp á nýjum! T.d. eltingaleikur þar sem kuldaboli blæs frosti á þá sem hann nær, og þeir þurfa að frjósa í þeirri stellingu sem þeir eru í! Eða leikföng/skuggaverur/eldhúsáhöld sem lifna við þegar ljósin slokkna, og frjósa þegar kveikt er.

Kynning:

• Byrjið rólega og á gamansömum nótum!  Nú ætlum við að gera svolítið skrýtið, og láta svolítið kjánalega en tilgangurinn er að þið kynnist þessari aðferð, og skiljið að takmarkið er einmitt að hugsa ekki of mikið (öfugt við það sem við erum venjulega að berjast við að fá ykkur til að gera) - heldur gera bara það sem ykkur dettur fyrst í hug.
  
  
• Látið hópinn mynda hring á miðju gólfi og snúa bökum inn í hringinn.
  
  
• Segið þeim að nú eigi þau að búa til kyrrmyndir (eins og í upphituninni), en núna eigi þau að búa til myndir af hlutum. Þau fái uppgefið orðið (hlutinn), og svo þegar merki er gefið (klapp) eiga allir að snúa sér hratt og ákveðið inn í hringinn - og fara um leið í stellingu sem þeim finnst tákna þennan hlut. Það er mikilvægt að þau fái ekki tíma til að sjá hvernig aðrir gera, heldur fari í stöðuna um leið og þau snúa inn í hringinn á klappinu.  
  
     
• Stjórnandinn nefnir einhvern áþreifanlegan hlut, t.d. kaffibolli og gefur merkið (klappar), nánast strax á eftir (2-3 sek.). Þá eiga allir að snúa sér inn í hringinn, eins og þeir séu bollar. Látið hópinn halda stöðunni, og skoða hina bollana í kringum sig. Hlátur er leyfilegur (raunar af hinu góða), svo lengi sem hann er ekki illkvittnislegur, eða hafi áhrif á einbeitingu hópsins. Bendið á sniðugar eða sérstakar lausnir, og snúið svo aftur út.
  
  
• Gerið þetta þó nokkrum sinnum, eða þar til allir eru orðnir óhræddir við að láta bara vaða, og skilja út á hvað æfingin gengur. Ef þetta er enn gaman, leyfið þá nemendum að koma með eigin uppástungur að hlutum. Hvetjið til þess að stungið sé upp á flóknari hlutum. Sjálfsali, lyfta, bókasafn eða gólf eru t.d. fullgildir hlutir í þessu samhengi.
  
  
• Í næsta tíma (eða sama - fer eftir orku og aldri hópsins, og hvernig vinnan er upp byggð) væri hægt að þróa þetta áfram í tilfinningavinnu. Huglægari hluti. Þá eiga þau að  búa til myndir af reiði, ást, tortryggni, forvitni, hamingju, sorg o.s.frv. 
  
  
• Notið endilega þessar fyrstu kyrrmyndir til þess að ræða um tákn og líkamstáknmál. Hvernig hægt er að sýna sama hlut á ótal vegu. -Og allar útgáfurnar eru jafngildar, jafngóðar. Takið dæmi af því sem þið hafið verið að gera í tímanum. Þó fullur skilningur náist ekki á þessu stigi, er mikilvægt að geta vísað aftur í þessar fyrstu myndir þegar lengra er komið í vinnunni. Ef bekkurinn hefur aðgang að stafrænni myndavél, getur verið stórsnjallt að mynda jafnvel þessar fyrstu kyrrmyndir, og eiga þær til að vísa í síðar.
  
  
• Það er líka gaman að ræða á þessu stigi, samhengi orðs og líkamsstöðu. Þú færð þau fyrirmæli að
  gera kyrrmynd sem táknar sigur, en áhorfendur (sem ekki vita að þú ert að búa til sigur) geta túlkað myndina sem hamingju, gleði eða jafnvel skæri?!!! Ef áhugi er fyrir þessum pælingum, er gaman að fara í leik þar sem fyrirmælin til hvers og eins eru leyndarmál, og aðrir eiga að lesa í kyrrmyndina.  Þetta er skemmtilegt bæði með yngri og eldri hópum.

Og þá er hægt að byrja!

Nú geta nemendur notað sjálfa sig sem efni í kyrrmynd, og hafa vonandi einhvern skilning á því hversu merkingarþrungin líkamsstaða getur verið.  Feimni ætti líka að vera á bak og burt, og vonandi fordómarnir líka!

Hópurinn fær þau fyrirmæli að búa til stóra mynd, sem ein heild. Eins og í einstaklingsvinnunni er gott að byrja á einhverju áþreifanlegu sem upphitun. En í þetta sinn þarf það að hafa einhverja stærð. Dæmi: Skóli, frumskógur, sundlaug, borg, frystihús o.s.frv. Einn nemandi byrjar, og býr til einhvern hluta af myndinni, svo bætir einn í einu við myndina. -Hvað finnst ykkur vanta í myndina skóli? Gott að stjórnandi gefi merki þegar næsti má fara inn. Ath. allt á að fara fram í þögn.

Dæmi: Skóli. Fyrsti nemandi sest eins og við borð og er að læra. Næsti kemur og setur sig í hlutverk kennarans, annar nemandi bætist við, sem er að rétta upp  hönd. Fjórði setur sjálfan sig e.t.v. í hlutverk skólabyggingarinnar, og sá fimmti í stöðu sem táknar innilokunarkennd eða hugtakið menntun! Þar sem allt er gert án orða, er ekki sjálfgefið að myndirnar skýri sig sjálfar. Nemandi sem setur sig í stöðu glugga gæti til dæmis þurft að sætta sig við að verða að krítartöflu þegar næsti nemandi tekur sér stöðu með ímyndaða krít í hönd!

Hér er mikilvægt að stjórnandi haldi aftur af sér, og leyfi hverjum nemanda að bæta við myndina á sínum forsendum. Ræðið allar hugmyndir eftir á sem jafnar. Engin ein útgáfa er betri en önnur, og oft eru þær hugmyndir sem kannski er slegið fram í gríni mjög dýrmætur upphafspunktur að frjóum umræðum. Af hverju leggst X sofandi í gólfið þegar hann á að sýna hugtakið skóli?

Þegar þátttakendur hafa kynnst aðferðinni, er rétt að færa sig yfir í að búa til myndir sem snerta viðfangsefnið hverju sinni, og færa sig e.t.v. yfir í huglægari hluti, s.s. vinna,  nám,  vinátta o.s.frv. Ýmist minnið á hluti eins og svipbrigði, eða biðjið um að sleppa þeim. Hverju breyta svipbrigðin? 

Mótað í leir

Einn í einu fær að búa til mynd úr eins mörgum félögum sínum og hann vill. Hann/hún er leirlistamaður, og verður að móta þau í þær stöður sem hann/hún vill -án orða!  ,,Ef þú vilt láta viðkomandi brosa, þá verður þú að lyfta munnvikunum. Ef þú vilt að hann setjist, verður þú að láta hann setjast. Ef þú vilt að hún setji hendur á mjaðmir, þá verður þú að láta þær þangað."

Hverju viltu breyta?

Þegar einn hefur mótað mynd í ,,leir", fá hinir í hópnum tækifæri til að breyta myndinni (á sama hátt - í þögn - nota hendurnar) ef þeim þykir þurfa að breyta henni. Ræðið endilega breytingarnar eftir á. Hvers vegna breyttir þú einmitt þessu? Hverju breytir það að færa X lengra til hliðar og láta Y sitja frekar en liggja? Af hverju vilt þú frekar láta Z brosa? Notið gjarnan stafræna myndavél til að skrásetja ferlið. Þá er líka komið efni í litla kynningu á viðfangsefninu. Myndirnar væri hægt að setja upp með texta, sem gjarnan mætti vinna sjálfstætt (þ.e. ekki bara þurr skrásetning á ferli, heldur t.d. í ljóðaformi eða söguformi.)

Þróið myndirnar áfram...

Ekki vera hrædd við að þróa þessar hugmyndir áfram. Það er hægt að nota kyrrmyndir á óteljandi vegu, og þegar hópurinn er búinn að tileinka sér aðferðina, gæti hún til dæmis nýst sem leið að því að búa til leikþátt. Þá er byrjað á kyrrmynd (út frá einhverri hugmynd, blaðagrein, ljóði, lagi, málshætti eða bók t.d.), sem svo fær að öðlast líf. Kannski fyrst bara mál eða fyrst bara hreyfingu. Það mætti líka gera tvær eða fleiri kyrrmyndir tengdar saman í spuna. Upphafsmynd (vandi) og lokamynd (lausn). Látið hugmyndaflug ykkar og nemenda ykkar ráða för.

Samþætting listgreina

Leiklistin býður upp á óendanlega möguleika í samþættingu listgreina. Notið t.d. kyrrmyndir til að vinna myndlistarverk út frá, ljósmyndir eða dansverk. Búið til kyrrmyndir út frá ljóðum sem verið er að lesa, bókum eða kvikmyndum. Kyrrmynd getur verið hvati að litlu ljóði eða lagi, málverki eða skúlptúr.